22-daagse groepsrondreis Vietnam & Cambodja

K. Fischer

Reisdatum: 17-02-2015 t/m 13-03-2015

Half februari met FOX een drieweekse groepsreis naar Vietnam-Cambodja. Eerst in twaalf uur ruim tienduizendvijfhonderd kilometer met Singapore Airlines naar Singapore. Wij laten de Oekraïne links liggen en vliegen over Hongarije en Roemenie. Een veilig gevoel. Bij ons achterin wat stoelen vrij: Ank krijgt nu drie stoelen tot haar beschikking en ik twee. Echt luxe. Over Turkije richting Iran. De vijduizend-meter-bergen ten Noorden van Teheran in de avondschemering. Dan een lange nachtrust onderbroken door sandwiches en lekkers, zoals Toblerone of chips. Na een stevig ontbijt op tijd in Singapore. Drie uur overstaptijd voor de vlucht naar Hanoi.

Drie uur en tweeentwintighonderd kilometer vliegen naar het Noorden: aankomst in Hanoi. Opgewacht door de enthousiaste reisleider Hendrik. De meeste medereizigers kennen we al van de tussenstop in Singapore. Het wordt wel weer wat met deze reis! Er is een klein probleem, dat achteraf een voordeel blijkt te zijn: vandaag is, zo gezegd, het Vietnamese "Oud en Nieuw" en om middernacht begint het grootse Tet-feest, het Nieuwe jaar. Dat is Sinterklaas, Kerst, Pasen en Pinksteren tegelijk. De cyclotour wordt vervroegd: een krap uur lang worden we op éénpersoons-riksja´s door de ongelofelijk drukke oude stad gereden, vaak toch met Ank´s voertuig naast me. De rijders krijgen voor deze prestatie een royale fooi.

De oude stad oogt druk, stoffig en rommelig. Benieuwd, of er verschil met het zuidelijke Saigon zal zijn. Overal op straat worden bloemtakken verkocht: roze hier in het Noorden, gele voor mensen uit het Zuiden. Ook het welkomstdiner begint eerder. Men geeft zo de plaatselijke gids de mogelijkheid het Tet-feest op tijd met zijn familie te kunnen vieren. De eerste kennismaking met de vele Vietnamese gangen/kleine porties: het is vers en je wordt toch verzadigd.

Dan twee uur rusten in het hotel. Halfelf de straat op naar het meer in de buurt van het hotel. Grote drukte op straat: heel veel jongelui of jonge gezinnen, bijna geen buitenlanders. De sfeer is vrolijk, maar absoluut niet baldadig. Een kalligraaf schildert voor ons een poster met het symbool van Gezondheid voor het nieuwe jaar. Precies om twaalf uur een geweldig vuurwerk aan het meer, een kwartier lang. Veel aaa´s en ooh´s van de toeschouwers. Een vrouw naast ons is de hele tijd vurig aan het bidden - misschien een kinderwens voor het nieuwe jaar. Gedachten aan jaarwisselingen vroeger: het nieuwe millennium in een klein Oostenrijks alpendorp, het kleurrijke Holi-feest in Jaipur/India, het natte waterfeest in Birma. Om één uur tevreden naar bed.

Stadstoer Hanoi. Door nieuwjaarsdag is het heerlijk rustig bij het mausoleum van Ho Chi Minh. De Grote Leider ligt er mooi bij. Een groot complex met staatsgebouwen, maar ook de Botanische tuin met mooie bomen. De verschillende onderkomens van Ho zijn te bezichtigen. Hij geldt als een soort "Vader des Vaderlands". Naar het oude Confucius-complex, de vroegere hogere opleiding voor de keizerlijke ambtenaren. In de tempels achterin uitzonderlijke drukte: veel mensen met hun nieuwe kleren bidden op deze eerste dag van het jaar om voorspoed. De communistische regering ziet nu religieuze uitingen als positief. In de middag het leuke waterpoppentheater: de poppen bewegen kunstig, zonder dat men ziet, hoe dat kan. Zang, orkest en achttien scènes: goden, monsters, dagelijks Vietnamees leven, zoals rijstaanbouw en visserij. Het is onverwacht boeiend. Na afloop vertoont zich een tiental mensen van achter de schermen, die voor de bewegingen hadden gezorgd.

Tegen de avond een lange wandeling met Ank door Hanoi. De chique opera, parken met veel gezinnen en mooi aangeklede kinderen, een ijsje in de drukste ijstent van Hanoi met alleen Vietnamese klanten, een wandeling om het mooi verlichtte meer heen. Zondagsgevoel en dankbaarheid, dat we hier kunnen zijn. Een rustige avond in het hotel.

Vier uur rijden naar het Westen, de bergen in naar Mai Chau. We bezoeken de minderheden in het land, vooral de Thai. In de middag met perfect weer een fietstocht met bijna de hele groep: door pril groene rijstvelden aan de voet van de bergen: de tere plantjes worden net uit een soort baarmoeder/couveuse van plastic gehaald en door vrouwen regelmatig over het veld verdeeld. Op deze manier is de opbrengst twintig procent hoger, dan wanneer direct op het land gezaaid zou worden.

Fietsen door authentieke dorpjes. De huizen vaak op palen. We kunnen een huis bezoeken: gewoond wordt op de bovenverdieping. Dit hebben we al een dag eerder in Hanoi gezien in het laatste huis van Ho Chi Minh, die veel contact had met de Thaise minderheid en hun huizenbouw als voorbeeld nam. Na afloop van de tocht mogen wij de fietsen zonder formaliteiten verder tot zonsondergang gebruiken. Nog kleine cadeautjes gekocht voor de kleinkinderen, dochters en schoondochter.

In de avond alleen met Ank in de sauna en het stoombad van ons nette onderkomen - een luxe, die je niet verwacht. Later een dansvoorstelling voor de hele groep: het hotelpersoneel voert voor ons enthousiast dansen uit van verschillende stammen, zoals een dans met bamboestokken, maar ook het lentefeest en de aanplant van rijst. Wij worden ondertussen specialisten op rijstgebied: gisteren door het waterpoppentheater, vanmiddag in het echt op de velden en nu nog een keer in de dans. Wij krijgen dezelfde stof telkens op een andere manier aangeboden. Zo onthoud je dit het beste - een oude stelregel in onderwijsland.

Aangemeld voor een grotwandeling. Met zijn drieën: de gids en wij tweeën. Er zijn vier grotten, vijfhonderd meter de berg in. Grot één en twee zijn goed begaanbaar. Grot drie en vier met steile trappetjes en nauwe doorgangen. Mooie rotsformaties in verschillende kleuren, onderaan een rivier. Grot één was tijdens de Vietnam-oorlog munitieopslag. Er schijnen daar pythons te leven, die zich met vleermuizen voeden. Wij hebben alleen een spinnetje gezien. Na een uur weer bezweet naar buiten - een belevenis. Nog een wandeling langs een dorp door de rijstvelden over avontuurlijke voetpaadjes, volop zon. Af en toe werkers op het land, alles fris groen. Lekker vakantie. Later terug naar het drukke Hanoi. We hebben weer dezelfde kamer als de dagen ervoor. Dat is gemakkelijk. Nog eten met de groep en een wandeling bij het meer.

Vier uur rijden naar het Oosten. Plasstop met nette toiletten halverwege, een grote hal. Alle soorten souvenirs van Vietnam zijn hier te koop, een mooi overzicht. Verder naar Halong Bay, sinds 1994 Werelderfgoed. Honderden eilanden oprijzend uit zee. Volgens de mythologie zijn het drakenkinderen, want "draak" zit ook in de naam Halong. Een eigen boot voor het grotere deel van de groep, dat niet aan boord blijft slapen. Een lekkere gevarieerde lunch op het schip, adembenemend prachtige natuur. Weinig andere boten, die de rust zouden kunnen verstoren. Verschillende eilanden krijgen door hun vorm namen, zoals eend, schildpad, vechtende hanen. Onze plaatselijke gids wijst ons op de "uitgestrekte duim". Sommige medereizigers hebben deze oprijzende rots op een minder onschuldige manier geïnterpreteerd. Grote kamers in het nieuwe hotel aan de boulevard.

Een reisdag. Eerst nog een wandeling naar de overdekte lokale markt. Fruit, vlees, groenten en vis netjes gescheiden. Ananas en jackfruit geschild in zakjes. De bus in. Wij halen de vijf medereizigers op, die op de boot hebben overnacht. Uitsluitend enthousiaste verhalen. Wij hebben blijkbaar veel gemist. "Slapen op de boot" zou volgens hen in het verplichte programma moeten worden opgenomen. Ruim drie uur rijden naar het lokale vliegveld. Wij vliegen met tien man naar Hué, midden in Vietnam - net ten Zuiden van de zeventiende breedtegraad, de vroegere grens tussen Noord en Zuid. De dertien anderen komen met de nachttrein in veertien uur achter ons aan naar Hué. Benieuwd naar hun verhalen.

Eind februari, maar volop zomer hier in Hué. Netjes op tijd komen de treinreizigers iets na negen uur in de ochtend in ons hotel aan en krijgen meteen een ontbijt. De properheid in de trein viel mee. Het doorslapen had beter gekund. Koffie en thee waren er voldoende. Met de bus een korte rit naar de keizerlijke residentie, tussen 1802 en 1945 in gebruik. Grote afmetingen: een gracht en een muur van tweeënhalve kilometer lengte. Veel gebouwen zijn na de Vietnamoorlog gerestaureerd: de troonzaal, de eetzaal, het verblijf van koningin moeder. Een klein museum over het leven in de Verboden Stad: twee keer per maand worden de decreten van de koning bekend gemaakt. Hij zit zwijgend op zijn troon en vertrekt geen spier. In zijn voetspoor werden we bij aankomst in Hanoi door de immigratieambtenaren ontvangen: geen woord gesproken, geen glimlachje kon eraf. Eén medereiziger heeft toch een voorzichtige knipoog gekregen.

Naar een pagode met klooster prachtig gelegen aan de oever van de rivier. Van daar met een drakenboot drie kwartier ontspannen varen over het water. Een vegetarische lunch in een vrouwenklooster, dat een speciale band heeft met FOX. Zij vangen arme meisjes op en wij steunen ze hierin. Als fanatiek vleeseter heeft het me toch gesmaakt. Naar het graf van de twaalfde keizer (1916-1925). Vele trappen omhoog. Boven een overdaad aan mozaïeken van glas- en tegelscherven op de muren, zoals nu soms in wellness-baden in Europa te zien is. Terug naar het hotel. Met Ank nog een keer de residentie in. Nu in deze mooie omgeving Vietnamesen in hun mooiste kleren voor fotoreportages. Zonsondergang nog in de citadel. Terug wandelen over de rivierbrug: wolkenluchten in vijftig tinten grijs, omdat de zon is verdwenen. Het leven is mooi.

Verder naar het Zuiden naar de kleine stad Hoi An, vroeger een belangrijke haven voor Chinezen, Japanners en ook de VOC. Eerst een pas over, die de wolken tegenhoudt - of ze nu vanuit het Noorden of vanuit het Zuiden komen. Vandaag geen wolken en mooi uitzicht. Museumbezoek in de grote stad Danang, vroeger een grote militaire basis van de Amerikanen. Wij zien belangrijke Hindoeïstische relicten van de Cham-cultuur van duizend jaar gelden uit de buurt van Hoi An. Het stadje was door verzanding van de rivier in een doornroosjes-slaap geraakt en werd pas tien jaar geleden weer gewekt. Eeuwenoude gebouwen zijn behouden gebleven - nu Werelderfgoed. Vele tempels, woonhuizen en kleine musea zijn te bezichtigen.

In de avond de hele stad verlicht door lampionnen. We komen bij een Vietnamese bingo terecht op een pleintje, waarbij de nummers - hier beelden - door zangers worden gepresenteerd. Vreemd, maar wel leuk. Verder een rustige avond.

Een dag met excursies. In de ochtend met bijna de hele groep een fietstocht in de omgeving van Hoi An. De rijst staat hier al gemiddeld vijfentwintig centimeter hoog. Door de "groentetuin" van het stadje. Even voor de show met een juk en twee gieters water geven aan de planten. Een korte rit op een waterbuffel. Hij graast ondertussen rustig met zijn hoofd op de grond door, zodat je er bijna vanaf glijdt. Veel poelen met zoetwater-garnalen, maar nu vaak leeg door een virus. Langs de graven van vijf broers, die oorlogstuig wilden  demonteren - boem, iedereen dood. Gedachten aan mijn lagere schooltijd in het naoorlogse Oostenrijk, een klein provinciestadje, waar maar zeven van de drieduizend huizen niet waren beschadigd. Mijn eerste geld verdiend met de verkoop van achtergebleven munitie. Op school werd zo soms een medeleerling blijvend gemist. Na een tussenstop, met een boot ontspannen terug naar de stad.

In de middag met een kleine groep naar My Son, Cham-tempels op één uur rijden van Hoi An. Wij worden daar ontvangen met een korte Cham-dansshow. Hoogtepunt is de slotdans van drie bevallige Aspara´s, Hindoeïstische vrouwelijke engelen. Hun sierlijke bewegingen zijn geïnspireerd door reliëfs op de tempels. Duidelijke uitleg over de driedelige opbouw van een tempel: de verzamelplaats van de gelovigen, door de poort, die de grens vormt tussen hemel en aarde, naar het heiligdom zelf. Alleen een uitverkoren goed mens mocht daar binnen, om het water over Lingam en Yoni (penis en vagina) te gieten. Wij mogen alle zeven daar naar binnen. Bij het Tet-offensief van Noord-Vietnam in 1969 werden veel tempels in My Son beschadigd. Wij hebben nog Amerikaanse bomkraters gezien. My Son is niet groot en spectaculair, maar in combinatie met het museum in Danang een goede introductie voor Angkor Wat in Cambodja. Na terugkomst in de oude stad shoppen, een tempel bezoeken, lekker eten en wandelen onder lampionnenverlichting. Vakantie.

Probleemloze vlucht naar Saigon, bijna zevenhonderd kilometer naar het Zuiden. Het Oorlogsmuseum. In de tuin de Amerikaanse vliegtuigen, tanks en kanonnen. Een kleine afdeling Frans bewind met guillotine en de tijgerkooien, die we van Frans Guyiana/Papillon al kennen. Foto´s van meer dan honderd oorlogsverslaggevers, o.a. het Napalmmeisje en gevolgen van het dioxinehoudende Agent Orange: mensen met gruwelijke verminkingen. Afmaken van de vijanden heette in GI´s termen "Then we finished them off". Nooit meer oorlog! Het presidentiële paleis, waar op 30 april 1975 een pantser door het toegangshek reed. Met Ank een mis in de kathedraal Notre Dame en dan naar de opera van Saigon. Een heel grappige show van ruim een uur: bij binnenkomst thee met gembersnoepje, leuke veiligheidsinstructies als in de vliegtuigen, acrobatiek met bamboestokken, de ronde vissersboten in verschillende maten, korenzeven, dagelijks Vietnamees stadsleven in vrolijke scènes, breakdance. Na afloop met de hele crew van twintig personen op de binnentrap op de foto. Langs de markt door het lawaaierige Saigon naar ons hotel in het centrum.

Een excursiedag. Eerst naar Cu Chi, ten Noordwesten van Saigon, vroeger Vietcong-gebied. Al in de Franse tijd werden er tunnels in de kleibodem gegraven, om aan dwangarbeid te ontkomen. De Amerikanen vochten tegen een onzichtbare vijand, die met modern krijgstuig niet te bestrijden was. Wij lopen langs verborgen tunnelingangen, zien valkuilen met bamboespietsen en bollen met ijzeren punten met weerhaken. Wij kunnen een stukje door zo ´n tunnel kruipen - weinig lucht met tien transpirerende FOX-reizigers voor je. Vietnam is trots, dat ze het grote Amerika met hun eenvoudige middelen hebben bedwongen, ook al kostte het hen drie miljoen doden. Op de schietbaan kan je zelfs met de Russische AK 47 - de Kalasjnikov met scherp schieten: tien kogels voor twintig dollar. Wij laten deze mogelijkheid aan ons voorbij gaan.

Verder naar de centrale tempel van het nieuwe geloof Cao Dai, een verbinding van verschillende geloven, 1926 gesticht. De hiërarchie komt van de katholieken, maar ook andere wereldgodsdiensten zijn opgenomen. Een zeer kleurrijke tempel. Wij volgen vanuit de galerij het begin van de twaalf-uur-ceremonie met de intocht van de meestal wit geklede gelovigen. Terug in de stad de grote markt. Het blijft uitzonderlijk druk in Saigon. De stad is duidelijk schoner dan Hanoi.

Naar de Mekong-Delta in het Zuiden, de rijstschuur van Vietnam. Een nieuw stuk snelweg - één van de duurste ter wereld. Veel geld bleek op (on)verklaarbare wijze verdwenen. Bij sommige rijstvelden is de oogst al aan de gang of net voorbij. Een verhaal in de bus over eten in de Mekong-delta: eendeneieren met embryo´s erin, rat uit de rijstvelden, sprinkhanen, slang. Vaak griezelen, maar de helft van de groep wil vanavond toch wel slang proberen. Onderweg veel brommers de andere kant op richting Saigon: vandaag eindigt de tiendaagse Tet-vakantie. Op een boot langs een kleine drijvende markt naar een fabriekje, dat rijst verwerkt tot wafels en kokos met suiker tot snoepjes. We kunnen de processen goed volgen.

Verder met de boot naar een lunchplek: een hele vis van de Tilapia-familie komt gebraden op tafel te staan. Door een grote lokale markt heen. Wij zien inderdaad verschillende soorten slangen. Een modern hotel in Can Tho. Er komen hier haast geen toeristen, wat ook weer leuk is. De stad is beroemd om zijn landbouwuniversiteit (rijstaanbouw). Met Ank twee tempels bezocht en een warenhuis: bidden en shoppen. Onze Vietnamese Dongs raken aardig op.

Lopend naar de rivier. Met een boot naar de drijvende markt. Fruit, zoals ananas en meloen en groenten, zoals tomaten, sjalotjes, kool op grote boten opgestapeld. Wij varen er twee keer doorheen. Aan wal de lokale markt. Vissen zijn op grote schalen nog aan het spartelen. Verder richting Cambodjaanse grens. Het land hier is zonder seizoenen en gedurende het hele jaar vruchtbaar. De zorgeloze aard van Zuid-Vietnamesen wordt wel verklaard door het feit, dat ze zich nooit druk hoeven te maken om eten, omdat dit altijd in de natuur voorhanden is. Naar een krokodillenfarm met tienduizend dieren: een fokvijver, een broedstation, de beesten worden tussen de drie en zeven jaar verkocht. Hier is ook de lunchplek. Wij hebben inderdaad bewust reepjes krokodillenvlees gegeten. Het smaakt vooral naar de kruiden, die gebruikt zijn.

In de latere middag een bootexcursie naar een viskwekerij van Pangasius: de hele keten van visvoer tot de schappen van AH in Nederland is gecertificeerd. In de twee bakken zitten zestigduizend vissen. Naar een Cham-dorp. Zij zijn hier gematigde moslims geworden. Hun huizen op palen tegen de overstromingen. Nog een stukje pleziervaren op het water. Later maken we onze laatste Dongs op de naburige markt op aan fruit en tijgerbalsem.

Over de grens naar Cambodja. Drie formulieren ingevuld. Bij de grensdokter aan de straat wordt zelfs onze temperatuur opgemeten, gelukkig niet rectaal. Kennismaking met onze nieuwe plaatselijke gids. Het land is vijf maal zo groot als Nederland en heeft iets minder inwoners.

In de jaren 1975 tot 1979 werden onder Pol Pot en de Rode Khmer twee miljoen burgers uit de steden verdreven en op de Killing Fields vermoord. Er zijn honderden van die velden in het land. Wij bezoeken het grootste veld in de buurt van de hoofdstad Phnom Penh. Inleiding door onze gids, die ook een slachtoffer blijkt te zijn: de enige overlevende van een familie van zeven. Zij vertelt haar bewogen geschiedenis in de bus. De Killing Fields op, individueel, met een audio-gids in duidelijk Nederlands. Eén uur lang gegrepen door het kwaad, dat mensen door absurde ideeën elkaar hebben aangedaan: gevangenen onder de klanken van strijdliederen met knuppels en schoppen systematisch dood geslagen. Zo spaart men de kogels uit. Baby´s tegen een dikke boom gekwakt. Hun overblijfselen nu waardig in een stoepa tentoongesteld. Later bezoek aan de S-21 gevangenis, een schoolgebouw, waar mensen door foltering tot bekentenissen werden gedwongen van daden, die ze nooit hadden begaan. Een bril of een boek, en je gold als potentieel vijand van de "Beweging". Aan het einde een ontmoeting met een van de weinigen overlevenden, die er nu nog zijn. Ik koop zijn boek en zal zijn verhaal aan mijn kleinkinderen vertellen, zoals ik het ook na Rwanda/Kigali/de volkerenmoord op de Tutsi’s heb gedaan: deze waanzin moet ophouden! De directeur van deze gevangenis is veroordeeld, heeft spijt betuigd en bidt nu voor de slachtoffers.

Na deze "zware kost" met Ank naar het havenfront: een opera-achtige uitvoering in de tuin van het museum: er blijkt nog gerechtigheid te zijn. Want de koning laat zijn eigen zoon arresteren, die zich de vrouw van een gewone burger heeft toe geëigend. Zo krijgt deze gedenkwaardige dag toch nog een happy end.

In de ochtend een cyclotour door Phnom Penh, langs de markt richting koninklijk paleis. Het blijkt onverwachts dicht te zijn: want de koning voelde in de ochtend behoefte alleen in de Silver Pagode te mediteren. Dus eerst naar het Nationale Museum. Veel beelden uit de Angkor-periode. Een instructieve film over Angkor en omstreken duizend jaar na Christus. Stenen Lingam en Yoni. Een groep Aziaten wrijft er in een bepaalde volgorde overheen. Je mag dit beeld blijkbaar aanraken. Later lopen door de grote markt en naar een tempel op een heuvel in het Noorden. Even rusten in het hotel en naar het koninklijke paleis, dat weer vrijgegeven is. De ontvangsthal en de Silver Pagode, waar op de vloer zesduizend kilo zilvertegels liggen. We blijven wat langer. Een praatje met de restaurateurs van de fresco´s in de overdekte rondgang. Polen levert de mankracht en de internationale gemeenschap het geld. In de tuin een goot model van Angkor Wat. Samen met de mooie beelden van het Museum raken we aardig voorbereid op Angkor.

Nog eens naar het theater bij het Nationale Museum - vandaag Cambodjaanse ceremonies: een geloofwaardig verhaal van een meisje uit de stad, dat terug komt naar haar zieke moeder. Een kruidendokter met de dorpsgemeenschap komt, moeder vertelt over geboorte(rituelen) en later over haar eigen huwelijksfeest. Wij toeschouwers hebben echt lotusbladeren voor het bruidspaar gestrooid. Moeder gaat toch dood en wordt begraven. Het meisje twijfelt, of ze in het dorp moet blijven. Twintig man spelen vol overgave: aanbevolen.

Met verschillende stops tweehonderdnegentig kilometer reizen naar het Noordwesten naar Battambang. Eerst bezoek aan de vroegere hoofdstad en de begraafplaats van koningen. Een heuvel op over vijfhonderd treden. Boven verschillende stoepa´s en prachtig uitzicht. De aapjes onderweg houden zich gedeisd.

Later met tuktuk´s een Khmer-dorp in, bekend om zijn pottenbakkersvaardigheden. Hun oventjes krijgen nu een metalen huls met isolatie ertussen in. Zo is minder houtskool nodig bij het koken, een Japanse verbetering. Veel hulporganisaties zijn in Cambodja actief. Maar niet elke raadgeving wordt meteen goed begrepen. Condoomgebruik werd door middel van een banaan uitgelegd. Toch zwanger. Tijdens de daad hadden ze de banaan met condoom overheen naast het echtelijke bed gelegd. Een man klimt voor ons in een suikerpalm, de nationale boom van Cambodja. Wij proeven de suiker: inderdaad heel zoet. Een keurige gezamenlijke lunch.

Nog drie uur rijden. Het is nu begin maart warm, droog en stoffig. De eenmalige rijstoogst is voorbij en runderen eten op de velden de laatste resten op. Stop bij een kleurrijke pagode. Hier zijn ook Hindoegodenbeelden te zien. Een nieuw hotel, een korte avondwandeling, praktisch geen buitenlandse toeristen.

Een toer met tuktuk´s in de ochtend. Eerst een rit met de bamboetrein, een stukje spoor van zeven kilometer, het restant van de lange spoorlijn Cambodjaanse kust tot de Thaise grens. Een bamboevlonder op twee assen met vier kussens erop en een motor achter. Enkelsporig - eventuele tegenliggers worden eventjes van het spoor getild, een belevenis. Met de tuktuk´s verder naar een tempelterrein, vroeger plaatselijk hoofdkwartier van de Rode Khmer, tienduizend slachtoffers. Een nieuw monument met botresten en reliëfs geschonken door de Cambodjaanse gemeenschap in het buitenland - indrukwekkend.

Naar een kleine rijstvel-fabriek om loempia´s in de pakken - honderd vel ééndollarvijftig. Naar een rijstwijnfabriekje: vijfenzestig procent alcohol - het ruikt sterk. Een marktje, waar vispasta wordt gemaakt. De vis in vaten met zout fermenteert daar drie maanden lang. Niet geheel geurloos. Na een lekkere lunch terug in het hotel. Rusten, schrijven. Met twee tuktuk´s naar een grot vol vleermuizen buiten Battambang. Stop bij een stalletje: vers gegrilde rat van het rijstveld ertegenover - top bio: het hele leventje vrij rondgescharreld. Eén gekocht voor het avondeten - vijftig cent. Kwart voor zes komt er beweging bij de uitgang van de grot: plotseling begin van een sliert, die alsmaar dichter wordt. Onbegonnen werk te tellen: honderden, duizenden, miljoenen. We rijden naar een open veld. Een onophoudelijke band, die telkens van kleur verandert doordat de dichtheid varieert, net een zwerm spreeuwen. Minutenlang wordt de stroom vanuit de grot gevoed. De rode ondergaande zon, muziek vanuit een pagode, de kilometerlange band vleermuizen aan de hemel: het is onwerkelijk mooi. Blij, dat we dit kunnen beleven.

Luide muziek buiten het hotel. Er blijkt een bruiloft in de buurt gevierd te worden. Met Ank ernaar toe. We staan nu echt tussen de bruiloftsgasten. Tientallen tafels, telkens voor tien personen. Het bruidspaar loopt net naar voren, bloemen worden gegooid. Keurig om halftien stopt de harde muziek.

Reizen naar Siem Reap, tweehonderd kilometer naar het Oosten. Plasstop, waar veelkleurige zandsteen wordt verwerkt. Een kleine driedelige Lingam en Yoni gekocht. Verderop een zijdecentrum. Van moerbeiboom tot zijden shawl zijn alle tussenstappen goed te volgen. Een chique verkoopruimte met eerste klas spullen.

Naar een meer in de buurt van Siem Reap, in de regentijd een derde van het oppervlak van Nederland, nu in het droge seizoen door een ondiep kanaal te bereiken. Naar een dorpje aan het water. De huizen drijven op een vlonder van bamboestokken en komen in het natte seizoen wel zes meter hoger te liggen. Door het meer zijn twee rijstoogsten mogelijk. In de stad met Ank naar een oud Cambodjaans schaduwspel, verlicht met echt vuur van kokosnoten achter het scherm. We krijgen het verhaal van de broer van Rama te zien, die tegen de demonenkoning vecht. Een prachtige entourage in een oud klooster met veel stoepa´s.

Een volle dag in Angkor. Met een tuktuk ernaar toe. De afstanden tussen de tempels zijn geweldig. Een waterreservoir meet twee maal acht kilometer. De buitenmuren van een bepaalde tempel drie maal drie kilometer. Eerst naar de oerwoudtempel. Dikke boomreuzen overwoekeren sommige tempelgedeeltes. Vroeger was overal oerwoud. Het meeste is nu schoongemaakt. De ingangspoorten vaak met de driekoppige olifant, die lotusbloemen eet. De tuktuk brengt ons over grote tussenruimtes van tempel naar tempel. De zon staat nu hoog aan de hemel. Gelukkig middagpauze in het hotel.

In de latere middag echt naar Angkor Wat, een hoogtepunt van de reis. Wij zijn iets later. Een voordeel is, dat wij nu zonder andere bezoekers het terrein betreden, net als 1860 de Franse ontdekker. Op tijd voor de derde verdieping met mooi uitzicht. Anderhalf keer langs honderden meters reliëf van de eerste verdieping gelopen, door het late tijdstip soms helemaal alleen in de lange galerij. De ondergaande zon spiegelend in een vijver, de drie torens van Angkor Wat in de avondzon. Voor deze dagindeling met middagpauze krijgt de tuktuk-rijder een extra fooi. Onrustig pakken voor morgen door een luidruchtig feest voor vrouwendag bij de buren van ons hotel. Men heeft ons wel een andere kamer aangeboden, om het probleem te verminderen.

Een vrije ochtend. Halfzeven zelf met een tuktuk vertrokken voor de Grote Route van Angkor: vijf tempels. Met de gids van National Geographic goed voorbereid. Ochtendlicht, veel groen - bij twee sites zijn Ank en ik de enige bezoekers - whow! We hebben nog ruim een uur, voordat we terug moeten zijn. Nog eens naar Angkor Wat. De hele beeldengalerij langs: o.a. het laatste oordeel, het opkloppen van de Melkzee. Voor twaalf uur terug in het hotel. Als goodwill voor de onrustige avond mogen we onze kamer tot drie uur houden. Op voor drie dagen Singapore. Precies twee uur vliegen. Lichte paniek bij aankomst: een koffer zoek. Formulieren invullen.

In de ochtend blijkt de koffer keurig bij de hotelbalie afgeleverd te zijn. Met onze Singapore-kaart (SIA), gratis verkregen op het vliegveld, op stap. Vervoer met de SIA Hop-on Bus en zeer veel attracties zijn inbegrepen. Vanuit het reuzenrad een eerst globaal overzicht van deze futuristische stad: onder ons het Formule 1 circuit, er tegenover het nieuwe gebouw met het schip als dak. Naar de Botanische Tuin: uren bij de orchideeën: nog nooit zo veel bloemen bij elkaar gezien: o.a. de Angela Merkel-orchidee en die van koningin Mathilde van België. Naar het hoogste gebouw van Singapore, drieënzestigste verdieping, tweehondtachtig meter hoog, uitzichtterras met alleen zakenmensen. Wij blijken met onze kaart zelfs een gratis drankje daar boven te krijgen. Nog een rondrit met de cirkelbus en moe naar het hotel.

Een dagkaart metro-bus gekocht. Naar de Singapore Zoo. Daar een unieke rivierensafari gedaan: de grote rivieren van de wereld, zoals Mississippi, Nijl, Mekong, Amazonas met hun leefgebieden. Naar een kabelbaan aan het andere einde van de stad: een rondrit met diverse stops. Een uitzichtberg over stad en havens en later een pretpark op een eiland. Wij mogen drie attracties doen: een vlinderpark met ook veel kevers, een geschiedenis van Singapore van 1912 tot het heden in vijf taferelen met levende acteurs en Madam Tussauds Singapore. Op de foto met de Oostenrijker Arnold Schwarzenegger. Een nachtsafari in de Zoo. Eerst een grappige show met dieren, eindigend met een boodschap: drie otters stoppen voor recycling netjes plastic flessen en blikjes in een prullenbak. Met een elektrisch treintje een rondrit door de dierentuin. Verschillende verblijven zijn spaarzaam verlicht, net volle maan. Langs herten, leeuwen, olifanten, giraffen, neushorens. Doodop, maar tevreden naar bed.

Naar het nieuwe gebouw aan de baai met een schip bovenop (Marina Bay Sands), meer dan vijftig verdiepingen tweehonderd meter hoog. Prachtig uitzicht naar alle kanten. Later in het teken van de flora. Twee reuze bulten van staal en glas, één met de droge flora van de hele wereld, in de andere een "cloud forest", de plantengroei rond de evenaar boven de vijftienhonderd meter. Mist zorgt voor voldoende vocht. Daar leven de zeshonderd berggorilla´s. Vier jaar geleden hebben we dertien ervan in Rwanda van dichtbij gezien. Later een rondvaart: de baai van Singapore met zijn futuristische gebouwen, maar ook met veel groen. Tijd om de bagage op te halen en op weg naar het vliegveld. Probleemloze thuisvlucht, verwend door Singapore Airlines.

Vietnam-Cambodja: Algemeen
Reis tijdens Tet-feest:
Nadeel: veel winkels zijn dicht, soms minder faciliteiten in de hotels, doordat er minder personeel is.
Voordeel: geen wachttijden bij mausoleum Ho Chi Minh, kleurrijk gebeuren bij de druk bezochte tempels, prachtig vuurwerk, weinig verkeer op de wegen, soms extra Tet-korting in officiële winkels. Alle onderdelen gingen toch door (soms op andere tijdstippen).

In Mai Chau ten Westen van Hanoi is de fietstocht bij mooi weer aan te bevelen (natuur na de drukte van Hanoi). In het mooie hotel de gratis mogelijkheid van sauna en stoombad.

Halong Bay - voordeel van overnachting op de boot:
Bezoek bij een drijvend vissersdorp, kookworkshop aan boord - de loempia´s later zelf verorberd, extra diner, bezichtiging van een grot in de ochtend. 

Treinreis of vliegen van Hanoi naar Hué:
Voordeel treinreis: nog even tijd in Hanoi. Nadeel: moe bij de bezichtiging van Hué door minder goede nachtrust in de trein. Nadeel vliegen: uren wachten op het vliegveld. Voordeel: het comfort van een extra nacht in het hotel in Hué.

Geld:
Per persoon 75 euro voor de fooienpot (zonder kamermeisjes), 80 euro voor "noodzakelijke" gemeenschappelijke lunches en diners, 75 euro voor entrees en andere leuke kleinigheden. Zo verwende ons reisleider Hendrik telkens in de bus met typische Vietnamese specialiteiten, zoals diverse koekjes, snoepjes en gedroogd fruit. Door de lage eurokoers (1,10 nu tegenover 1,30 eerder) later nog vijftien euro voor de entrees betaald.

Informatie over de landen:
Naast uitgebreide mondelinge verhalen kregen we van reisleider Hendrik als extra telkens ook schriftelijke samenvattingen van o.a. de stadstoer Hanoi, godsdiensten in Vietnam, over de kokospalm (met kokossnoepjes). Zo beklijft het beter. Hartelijke dank hiervoor.

De visa-kosten van Cambodja bedragen nu dertig US dollar plus drie dollar goodwill per persoon. Wel drie formulieren invullen.

In alle hotels gratis WI-FI en op Hué na overal waterkokers met bijna overal koffie- en theezakjes.

Haardrogers in bijna alle hotels (niet in Battambang).

Het ontbijt was in alle hotels uitgebreid Europees en Aziatisch. Nergens alleen brood en jam.

De hotels waren van goede kwaliteit en vaak gunstig gelegen. De kamergrootte verschilde natuurlijk per hotel. Er waren ook kleine kamers.

Vergelijking Vietnam – Cambodja:
Vietnam:
Groener, energieker, drukker bevolkt, preciezer. Er is wel verschil tussen Noord en Zuid. De Noord-Vietnamesen zijn spaarzamer en beschouwen de Zuid-Vietnamesen als zorgeloze flierefluiters. In Noord-Vietnam motregen, bewolkt, in het Zuiden alleen maar zon en warm. Weinig internationale hulp bij de opbouw.

Cambodja:
Rommeliger, Boeddhistischer, droger, warmer, stoffiger, luier, maar authentieker met zijn eigen charme. Minder toeristisch: wij hebben naast Angkor ook Phnom Penh en Killing Fields goed bekeken, maar ook de landelijke omgeving (Cham-dorp, omgeving Battambang). Goede geleidelijke voorbereiding op Angkor Wat. Het land is veel leger (vijftien miljoen mensen tegenover negentig miljoen in Vietnam). Veel hulporganisaties zijn hier actief.

Eigen (culturele) dingen in de vrije tijd naast het programma en de excursies:
Avond in opera Saigon, avonden/uitvoeringen in Nationaal Museum in Phnom Penh, uitje naar de vleermuizen in Battambang, poppenspel in Seam Reed. Ochtendexcursie naar Angkor. Het is niet gevaarlijk, de reisleiding wist ervan en heeft ons hierbij ondersteund.

Verlenging/Stopover Singapore:
Drie nachten aanbevolen. Bij aankomst op het vliegveld na invoerformaliteiten en bagage halen in de hal links bij loket SIA is een pasje voorbereid, dat bijna alle attracties en de SIA Hop-on Bus gratis toegankelijk maakt. (Bij “het schip” korting). Dagkaarten metro-bus tegen betaling te krijgen bij metrostation Cityhall in het centrum.

Slotwoord:
We kijken terug op weer een geslaagde reis met FOX: een kloppend programma met vele facetten, goede verzorging, perfecte reisleiding, aangename medereizigers en een lieve partner. Allemaal bedankt!

Klaus Fischer